सनातन हिन्दू धर्मको मूल आधार वेदहरू हुन्। वेदलाई केवल धार्मिक ग्रन्थ मात्र नभई मानव सभ्यताको प्राचीनतम ज्ञानको भण्डार मानिन्छ तर वेदहरू अत्यन्तै गूढ, काव्यात्मक र दार्शनिक शैलीमा रचिएका भएकाले तिनको सही अर्थ, उच्चारण, प्रयोग र व्याख्या गर्नका लागि सहायक विधाहरूको आवश्यकता पर्यो। यही आवश्यकता पूरा गर्न “वेदाङ्ग” को विकास भयो। “वेदाङ्ग” शब्द दुई भागबाट बनेको छ ‘वेद’ र ‘अङ्ग’, जसको अर्थ हुन्छ वेदका अंगहरू अर्थात् वेदको अध्ययन, संरक्षण र प्रयोगलाई सहज बनाउने सहायक शास्त्रहरू।
वेदाङ्गहरू छ वटा छन् शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द र ज्योतिष। यी छ वटा विधाले वेदको सम्पूर्ण अध्ययन प्रणालीलाई व्यवस्थित बनाउँछन्। यदि वेदलाई शरीर मान्ने हो भने वेदाङ्गहरू त्यसका विभिन्न अंगहरू हुन्, जसले शरीरलाई पूर्णता दिन्छन्। अब यी छवटै वेदाङ्गको विस्तृत वर्णन गद्य शैलीमा प्रस्तुत गरिएको छ।
१. शिक्षा (ध्वनि र उच्चारणको विज्ञान)
शिक्षा वेदाङ्गहरू मध्ये पहिलो र अत्यन्त महत्वपूर्ण अंग हो। यसको मुख्य उद्देश्य वेदका मन्त्रहरूको शुद्ध उच्चारण, स्वर, मात्रा, बल, तथा लयलाई संरक्षण गर्नु हो। वेदहरू प्रारम्भमा लेखिएको नभई श्रुति परम्परामा आधारित थिए, अर्थात् गुरुबाट शिष्यसम्म मौखिक रूपमा सिखाइन्थ्यो। त्यसैले यदि उच्चारणमा सानो त्रुटि भयो भने मन्त्रको अर्थ नै बदलिन सक्थ्यो। यस कारणले शिक्षा वेदाङ्गको विकास अत्यन्त आवश्यक भयो।
शिक्षा शास्त्रमा वर्णहरूको उच्चारण स्थान (कण्ठ, तालु, मूर्धा, दन्त, ओष्ठ), स्वरको दीर्घता (ह्रस्व, दीर्घ, प्लुत), बल (उच्चारणको जोड), तथा स्वरोंको आरोह-अवरोहको विस्तृत नियमहरू वर्णन गरिएको हुन्छ। उदाहरणका लागि, ऋग्वेदका मन्त्रहरूमा “उदात्त”, “अनुदात्त” र “
“स्वरित” जस्ता स्वरहरूको विशेष महत्व हुन्छ। यदि यी स्वरहरूमा परिवर्तन भयो भने मन्त्रको अर्थमा पनि परिवर्तन आउन सक्छ।
शिक्षा वेदाङ्गले ध्वनि विज्ञानको प्रारम्भिक स्वरूप प्रस्तुत गर्छ। यसले ध्वनिको वैज्ञानिक विश्लेषण गरी उच्चारणलाई शुद्ध बनाउने विधि सिकाउँछ। आजको भाषाविज्ञान (linguistics) को दृष्टिले हेर्दा पनि शिक्षा शास्त्र अत्यन्त उन्नत मानिन्छ। यसले केवल धार्मिक प्रयोग मात्र नभई भाषिक शुद्धताको आधार पनि प्रदान गर्दछ।
२. कल्प (विधि र अनुष्ठानको शास्त्र)
कल्प वेदाङ्गको दोस्रो अंग हो, जसले वेदमा उल्लिखित यज्ञ, हवन, संस्कार तथा विभिन्न धार्मिक क्रियाकलापहरू कसरी गर्ने भन्ने विधि बताउँछ। वेदहरूमा यज्ञको महत्त्व धेरै छ, तर तिनको प्रक्रिया संक्षेपमा मात्र उल्लेख गरिएको हुन्छ। त्यसैले विस्तृत विधि बुझ्न कल्प शास्त्रको आवश्यकता पर्छ।
कल्प शास्त्रलाई मुख्यतः चार भागमा विभाजन गरिएको छ श्रौतसूत्र, गृह्यसूत्र, धर्मसूत्र र शुल्बसूत्र।
श्रौतसूत्रमा ठूला यज्ञहरू जस्तै अग्निष्टोम, सोमयज्ञ आदि कसरी गर्ने भन्ने विवरण पाइन्छ। गृह्यसूत्रमा गृहस्थ जीवनसँग सम्बन्धित संस्कारहरू जस्तै जन्म, नामकरण, उपनयन, विवाह, अन्त्येष्टि आदिको विधि वर्णन गरिएको हुन्छ। धर्मसूत्रले सामाजिक नियम, कर्तव्य र आचारसंहिता निर्धारण गर्छ भने शुल्बसूत्रमा यज्ञवेदी निर्माणका लागि आवश्यक ज्यामितीय सिद्धान्तहरू उल्लेख गरिएको हुन्छ।
कल्प वेदाङ्गले हिन्दू समाजको सांस्कृतिक संरचनालाई व्यवस्थित बनाउन ठूलो योगदान दिएको छ। यसले केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, सामाजिक जीवनका विभिन्न पक्षहरूलाई पनि निर्देशित गर्छ। आज पनि हिन्दू संस्कारहरू कल्प शास्त्रकै आधारमा सञ्चालन भइरहेका छन्।
३. व्याकरण (भाषाको संरचना र नियम)
व्याकरण वेदाङ्गले संस्कृत भाषाको शुद्धता र संरचनालाई सुनिश्चित गर्छ। वेदहरू संस्कृत भाषामा रचिएका छन्, र तिनको सही अर्थ बुझ्न व्याकरणको ज्ञान अत्यावश्यक हुन्छ। व्याकरणले शब्दहरूको निर्माण, रूपान्तरण, वाक्य संरचना तथा प्रयोगका नियमहरू निर्धारण गर्छ।
संस्कृत व्याकरण अत्यन्त विकसित र वैज्ञानिक छ। यसले धातु (क्रियाको मूल रूप), प्रत्यय, उपसर्ग आदि प्रयोग गरेर शब्द निर्माणको प्रक्रिया स्पष्ट पार्छ। यदि व्याकरणको ज्ञान नभएमा वेदका मन्त्रहरूको अर्थ बुझ्न असम्भवजस्तै हुन्छ।
व्याकरण वेदाङ्गले भाषा शुद्धता मात्र होइन, तर्क र विश्लेषण क्षमताको पनि विकास गर्छ। यसले भाषालाई व्यवस्थित, सुसंगत र अर्थपूर्ण बनाउँछ। वेदको अध्ययनमा व्याकरणले मूलभूत भूमिका खेल्छ, किनभने गलत व्याख्या हुन नदिन यो अत्यन्त आवश्यक छ।
४. निरुक्त (शब्दार्थ र व्युत्पत्ति)
निरुक्त वेदाङ्ग शब्दहरूको अर्थ र उत्पत्तिसँग सम्बन्धित छ। वेदहरूमा धेरै प्राचीन शब्दहरू प्रयोग भएका छन्, जसको अर्थ समयसँगै अस्पष्ट हुन सक्छ। ती शब्दहरूको सही अर्थ बुझ्न निरुक्तको आवश्यकता पर्छ।
निरुक्तले शब्दहरूको व्युत्पत्ति (etymology) को अध्ययन गर्छ, अर्थात् कुनै शब्द कसरी बनेको हो र यसको मूल अर्थ के हो भन्ने कुरा स्पष्ट पार्छ। यसले वेदका गूढ र दार्शनिक मन्त्रहरूको अर्थ खोल्न मद्दत गर्छ।
उदाहरणका लागि, वेदमा प्रयोग भएका देवताहरूका नामहरू जस्तै अग्नि, इन्द्र, वरुणको केवल धार्मिक अर्थ मात्र नभई प्रतीकात्मक र प्राकृतिक अर्थ पनि हुन्छ। निरुक्तले यी बहुआयामिक अर्थहरूलाई स्पष्ट पार्छ।
निरुक्त वेदाङ्गले भाषा र दर्शनबीचको सम्बन्धलाई उजागर गर्छ। यसले देखाउँछ कि शब्दहरू केवल संचारको माध्यम मात्र होइनन्, तिनमा गहिरो दार्शनिक अर्थ पनि निहित हुन्छ।
५. छन्द (काव्य र लयको विज्ञान)
छन्द वेदाङ्गले वेदका मन्त्रहरूको काव्यात्मक संरचना र लयलाई व्यवस्थित गर्छ। वेदहरू काव्यात्मक शैलीमा रचिएका छन्, र तिनमा विशेष प्रकारका छन्दहरूको प्रयोग गरिएको हुन्छ।
छन्द शास्त्रले अक्षरहरूको संख्या, लघु-गुरु (छोटो-लामो) स्वरहरूको व्यवस्था, तथा पङ्क्तिको संरचना निर्धारण गर्छ। उदाहरणका लागि, गायत्री छन्द, त्रिष्टुप् छन्द, अनुष्टुप् छन्द आदि वेदमा प्रचलित छन्।
छन्दले मन्त्रहरूको लयात्मक सौन्दर्यलाई मात्र बढाउँदैन, स्मरण गर्न पनि सजिलो बनाउँछ। प्राचीन कालमा वेदहरू मौखिक रूपमा सिकाइन्थे, त्यसैले छन्दको प्रयोगले मन्त्रहरू सजिलै सम्झन सहयोग गर्थ्यो।
छन्द वेदाङ्गले साहित्यिक सौन्दर्य र आध्यात्मिक अनुभवलाई एकसाथ जोड्ने काम गर्छ। यसले देखाउँछ कि ज्ञान केवल बौद्धिक मात्र होइन, सौन्दर्यात्मक पनि हुन सक्छ।
६. ज्योतिष (कालगणना र खगोल विज्ञान)
ज्योतिष वेदाङ्गले समय, ग्रह,नक्षत्र र खगोलीय घटनाहरूको अध्ययन गर्छ। वेदमा यज्ञ र अनुष्ठानहरू सही समयमा गर्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ, र त्यो समय निर्धारण गर्न ज्योतिषको आवश्यकता पर्छ।
ज्योतिष शास्त्रले तिथि, नक्षत्र, योग, करण आदि गणना गरेर शुभ,अशुभ समय निर्धारण गर्छ। यसले सूर्य, चन्द्रमा तथा अन्य ग्रहहरूको गति अध्ययन गरेर कालगणना गर्छ।
प्राचीन ज्योतिष केवल भविष्यवाणीमा सीमित थिएन; यसमा खगोल विज्ञानको पनि गहिरो ज्ञान थियो। ग्रहहरूको गति, ऋतु परिवर्तन, दिन रातको गणना आदि विषयहरू ज्योतिषमा समावेश छन्।
ज्योतिष वेदाङ्गले धार्मिक क्रियाकलापलाई प्राकृतिक नियमहरूसँग समन्वय गर्न मद्दत गर्छ। यसले देखाउँछ कि धर्म र विज्ञानबीच गहिरो सम्बन्ध छ।
वेदाङ्गहरू वेदको अध्ययन, संरक्षण र प्रयोगका लागि अत्यावश्यक सहायक शास्त्रहरू हुन्। शिक्षा बिना मन्त्रको सही उच्चारण सम्भव हुँदैन, कल्प बिना अनुष्ठानहरू सही तरिकाले सम्पन्न हुँदैनन्, व्याकरण बिना भाषा बुझ्न सकिँदैन, निरुक्त बिना शब्दहरूको गहिरो अर्थ खुल्दैन, छन्द बिना काव्यात्मक सौन्दर्य हराउँछ, र ज्योतिष बिना समयको सही निर्धारण हुँदैन।
यी सबै वेदाङ्गहरूले मिलेर वेदलाई पूर्णता दिन्छन्। तिनीहरू केवल धार्मिक अध्ययनका लागि मात्र होइन, भाषाविज्ञान, गणित, खगोल विज्ञान, साहित्य र दर्शन जस्ता विभिन्न क्षेत्रहरूमा पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएका छन्।
यसरी, वेदाङ्गहरू प्राचीन भारतीय ज्ञान परम्पराको उत्कृष्ट उदाहरण हुन्, जसले देखाउँछ कि मानव सभ्यताले हजारौँ वर्ष पहिले नै ज्ञानको व्यवस्थित प्रणाली विकास गरिसकेको थियो। आजको आधुनिक विज्ञान र शिक्षा प्रणालीसँग तुलना गर्दा पनि वेदाङ्गहरूको गहिराइ र वैज्ञानिकता आश्चर्यजनक देखिन्छ।
डा. गोपाल पौड्याल 'मण्डने'
