मानव सभ्यताको दीर्घ यात्रामा आर्थिक र सामाजिक व्यवस्थाका अनेक प्रयोगहरू भएका छन्। ती प्रयोगहरू मध्ये पूँजीवाद र समाजवाद सबैभन्दा प्रभावशाली विचारधाराहरूका रूपमा उभिएका छन्। यी दुवैले विश्वका राष्ट्रहरूलाई दिशा दिएका छन्, क्रान्तिहरू जन्माएका छन्, समृद्धि पनि दिएका छन् र असमानता तथा असन्तुलन पनि सिर्जना गरेका छन्। इतिहासले देखाएको छ कि कुनै पनि एकल विचारधाराले मानव समाजका सम्पूर्ण आवश्यकताहरूलाई सन्तुलित रूपमा सम्बोधन गर्न सकेको छैन।
पूँजीवादको उदयले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, उद्यमशीलता र आर्थिक वृद्धि ल्यायो, तर यसले गहिरो असमानता, शोषण र नैतिक संकट पनि जन्मायो। अर्कोतर्फ, समाजवादले समानता र सामाजिक न्यायको सपना देखायो, तर व्यवहारमा अत्यधिक केन्द्रीय नियन्त्रण, कार्यक्षमताको कमी र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको ह्रास देखियो। राजनीतिक घुसपैठ नाराजुलुस,युनियन आदिले गर्दा बिश्वमै समाजबाद पनि टिक्न सकेन।सधै अस्थिरता द्वन्द र असुरक्षामा बाच्नु पर्ने स्थिती ल्यायो।यसरी हेर्दा, यी दुवै विचारधाराहरू आफ्ना मूल उद्देश्यहरूमा पूर्ण रूपमा सफल हुन सकेनन्।
यही ऐतिहासिक सन्दर्भ, व्यवहारिक अनुभव र समाजको गहिरो अध्ययनबाट प्रेरित भएर मैले “पवित्र समाजवाद” अन्तर्गत “श्रीजयसस सिद्धान्त” को प्रतिपादन गरेको हुँ। यो सिद्धान्त कुनै एक वर्गको पक्षमा उभिने होइन, बरु उद्योगपति र मजदुर, पूँजी र श्रम, अधिकार र कर्तव्य यी सबैको सन्तुलनमा आधारित छ। यसको उद्देश्य केवल आर्थिक विकास होइन, नैतिक, सामाजिक र आध्यात्मिक समृद्धिसहितको दिगो मानव समाज निर्माण गर्नु हो।
पूँजीवादको उत्पत्ति: इतिहास र विकासक्रम
पूँजीवादको जरा मध्ययुगीन युरोपको आर्थिक परिवर्तनमा भेटिन्छ। विशेष गरी १५औँदेखि १८औँ शताब्दीबीच भएको व्यापारिक क्रान्ति (Commercial Revolution) र औद्योगिक क्रान्ति (Industrial Revolution) ले पूँजीवादको आधार तयार गर्यो।
मध्ययुगमा युरोपको अर्थतन्त्र मुख्यतः कृषि र सामन्ती प्रणालीमा आधारित थियो। तर समयसँगै व्यापार विस्तार भयो, नयाँ समुद्री मार्गहरू पत्ता लागे, र व्यापारी वर्ग बलियो बन्दै गयो। यसले पूँजी संचयको प्रक्रिया सुरु गर्यो।
औद्योगिक क्रान्ति
१८औँ शताब्दीमा बेलायतबाट सुरु भएको औद्योगिक क्रान्तिले उत्पादन प्रणालीलाई पूर्ण रूपमा परिवर्तन गर्यो। मेसिनको प्रयोग, कारखानाको स्थापना र ठूलो मात्रामा उत्पादनले पूँजीवादलाई संस्थागत रूप दियो।
विचारकहरूको योगदान
पूँजीवादको सिद्धान्तलाई स्पष्ट रूपमा व्याख्या गर्ने प्रमुख व्यक्तित्व हुन् Adam Smith। उनको प्रसिद्ध कृति “The Wealth of Nations” (१७७६) ले मुक्त बजार, निजी स्वामित्व र “अदृश्य हात” (Invisible Hand) को अवधारणा प्रस्तुत गर्यो। उनले विश्वास गरे कि व्यक्तिगत स्वार्थको खोजीले अन्ततः समाजको समग्र हितमा योगदान पुर्याउँछ।
पूँजीवादका विशेषताहरू
१) निजी स्वामित्व
२) मुक्त बजार
३) प्रतिस्पर्धा
४) लाभको अधिकतम खोज
५) न्यून सरकारी हस्तक्षेप
पूँजीवादका उपलब्धि र समस्या
पूँजीवादले तीव्र आर्थिक विकास, प्रविधिको आविष्कार र जीवनस्तरमा सुधार ल्यायो तर यसले निम्न समस्या पनि ल्यायो।
१) आय असमानता
२) श्रमिक शोषण
३) आर्थिक संकट (जस्तै महामन्दी)
४) नैतिक मूल्यको ह्रास
समाजवादको उत्पत्ति: प्रतिक्रिया र क्रान्ति
समाजवाद पूँजीवादको असमानता र शोषणको विरुद्धमा जन्मिएको विचारधारा हो।
१९औँ शताब्दीको प्रारम्भमा केही विचारकहरूले समानतामा आधारित समाजको कल्पना गरे। तर समाजवादलाई वैज्ञानिक आधार दिने प्रमुख व्यक्तित्व हुन् Karl Marx र Friedrich Engels।
मार्क्स र एंगेल्सले “Communist Manifesto” (१८४८) मा वर्गसंघर्ष (Class Struggle) को सिद्धान्त प्रस्तुत गरे। उनीहरूको विचारमा इतिहास वर्गसंघर्षको इतिहास हो
पूँजीपति (Bourgeoisie) र मजदुर (Proletariat) बीच द्वन्द्व हुन्छ
अन्ततः मजदुर क्रान्ति गरेर वर्गहीन समाज स्थापना गर्छ
१९१७ को Russian Revolution ले समाजवादलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रयास गर्यो। त्यसपछि विभिन्न देशहरूले समाजवादी प्रणाली अपनाए।
समाजवादका विशेषताहरू
१) सामूहिक स्वामित्व
२) राज्य नियन्त्रण
३) समान वितरण
४) सामाजिक न्याय
५) समाजवादका समस्या
६) कार्यक्षमताको कमी
७) नवप्रवर्तनमा कमी
८) व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको ह्रास
९) अत्यधिक केन्द्रीयकरण
पूँजीवाद र समाजवाद: किन असफल भए?
इतिहासले देखाएको छ कि दुवै प्रणालीहरू एकांगी छन्।
क) पूँजीवादको असफलता
ख) अत्यधिक धन असमानता
ग) श्रमिक शोषण
घ) सामाजिक असन्तुलन
ङ) आर्थिक संकटहरूको पुनरावृत्ति
च)समाजवादको असफलता
छ) उत्पादनमा गिरावट
ज) प्रेरणाको कमी
झ) भ्रष्टाचार र शक्ति केन्द्रीकरण
ञ) मानव स्वतन्त्रताको दमन
यसरी, दुवै प्रणालीले केही उपलब्धि हासिल गरे पनि दीर्घकालीन रूपमा सन्तुलित र दिगो समाधान दिन सकेनन्।
पवित्र समाजवाद: श्रीजयसस सिद्धान्त
यी सबै अनुभवहरूको आधारमा विकसित “पवित्र समाजवाद” एक समन्वयात्मक र सन्तुलित विचारधारा हो।
मूल दर्शन
पूँजी र श्रम परिपूरक हुन्
अधिकार र कर्तव्य बराबर महत्त्वपूर्ण छन्
नैतिकता बिना अर्थतन्त्र अधुरो हुन्छ
प्रमुख सिद्धान्तहरू
१. सन्तुलनको सिद्धान्त
उद्योगपति बलियो नभई उद्योग खुल्दैन, मजदुर बलियो नभई उद्योग टिक्दैन।
२. सहअस्तित्वको सिद्धान्त
दुवै वर्गबीच द्वन्द्व होइन, सहकार्य आवश्यक छ।
३. नैतिक अर्थतन्त्र
लाभ कमाउनु गलत होइन, तर अनैतिक तरिकाले होइन।
४. जिम्मेवारीको विस्तार
व्यक्ति केवल आफ्नो लागि होइन परिवार, समाज र राष्ट्रका लागि पनि जिम्मेवार हुन्छ।
आर्थिक संरचना
पवित्र समाजवादले मिश्रित अर्थतन्त्रलाई समर्थन गर्छ जस्तै कि,
१-निजी क्षेत्र सक्रिय हुन्छ
२-राज्य नियामक हुन्छ
३-श्रमिक अधिकार सुरक्षित हुन्छ
४- सामाजिक दृष्टिकोण
५- शिक्षा र स्वास्थ्य सबैका लागि
६-समान अवसर
७- सामाजिक न्याय
८-नैतिक र आध्यात्मिक पक्ष
यो सिद्धान्तको विशेषता भनेको यसको नैतिक आधार हो त्यो के हो भने,
१-इमानदारी
२-कर्तव्यपरायणता
३-पारस्परिक सम्मान
४-नेपालको सन्दर्भमा प्रयोग
५-नेपाल जस्तो देशका लागि
पर्यटन, कृषि र उद्योगमा सहकार्य।
६- स्थानीय समुदाय र उद्यमीबीच समन्वय
दिगो विकास ।
पूँजीवाद र समाजवाद दुवै मानव समाजका महत्वपूर्ण प्रयोगहरू हुन्, तर दुवै अपूर्ण छन्। पवित्र समाजवादले यी दुवैका सकारात्मक पक्षलाई समेट्दै सन्तुलित, नैतिक र दिगो मार्ग प्रस्तुत गर्छ।
“श्रीजयसस सिद्धान्त” कुनै केवल आर्थिक अवधारणा होइन, यो जीवन दर्शन हो जहाँ व्यक्ति, समाज र राष्ट्रबीच सन्तुलन कायम गर्दै समृद्धि हासिल गरिन्छ।
अन्त्यमा मानव समाजलाई अगाडि बढाउन कुनै एक पक्षको वर्चस्व होइन, सहकार्य, सन्तुलन र नैतिकता आवश्यक हुन्छ। यही सत्यलाई आत्मसात गर्दै पवित्र समाजवाद भविष्यको मार्गदर्शक सिद्धान्त बन्न सक्छ।
श्रीजयससको सिद्धान्त एक नवीन, समन्वयात्मक र यथार्थपरक आर्थिक दर्शनका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ, जसले पूँजीवाद र समाजवाद दुवैका सीमाहरूलाई आत्मसात् गर्दै “पवित्र समाजवाद” को आधारमा राष्ट्र निर्माणको मार्गचित्र तयार गर्छ। यस सिद्धान्तको मूल उद्देश्य केवल आर्थिक वृद्धिदर बढाउनु मात्र होइन, समग्र मानव कल्याण, सामाजिक न्याय, र दिगो विकास सुनिश्चित गर्नु हो। यसले देशको विकासलाई बहुआयामिक रूपमा बुझ्छ जहाँ जिडीपी, एक्सपोर्ट, इम्पोर्ट, इन्फ्लेसन, उत्पादन, बेरोजगारी, राजस्व, क्यापिटल मार्केट, आर्थिक वृद्धिदर, र प्रतिव्यक्ति आय सबै परस्पर सम्बन्धित तत्वहरू हुन्।
सबैभन्दा पहिले त जिडीपी (Gross Domestic Product) लाई श्रीजयसस सिद्धान्तले केवल संख्यात्मक प्रगतिको सूचक होइन, गुणात्मक विकासको प्रतिबिम्ब मान्दछ। यस अनुसार, देशको जिडीपी बढ्नुको अर्थ तब मात्र सार्थक हुन्छ जब त्यो वृद्धि समान रूपमा जनताको जीवनस्तर सुधारमा परिणत हुन्छ। त्यसैले, उत्पादनमुखी क्षेत्र कृषि, उद्योग र सेवामा सन्तुलित लगानी गरेर जिडीपीलाई दिगो रूपमा वृद्धि गरिन्छ।
एक्सपोर्ट र इम्पोर्टको सन्दर्भमा, यो सिद्धान्त आत्मनिर्भरता र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धात्मकताको सन्तुलनमा विश्वास गर्छ। देशले आफ्ना मौलिक उत्पादनहरू जस्तै कृषि उपज, जडीबुटी, हस्तकला, र पर्यटन सेवालाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रवर्द्धन गर्दै एक्सपोर्ट बढाउने लक्ष्य राख्छ। साथै, अनावश्यक विलासिताका वस्तुहरूको इम्पोर्ट घटाई व्यापार घाटा कम गरिन्छ। यसले विदेशी मुद्रा सञ्चिति मजबुत बनाउँछ र अर्थतन्त्रलाई बाह्य दबाबबाट सुरक्षित राख्छ।
इन्फ्लेसन (मूल्यवृद्धि) लाई नियन्त्रण गर्न श्रीजयसस सिद्धान्तले उत्पादन वृद्धि, आपूर्ति सुदृढीकरण, र बजार अनुगमनलाई प्राथमिकता दिन्छ। मूल्यवृद्धि केवल मौद्रिक नीतिबाट मात्र नियन्त्रण गर्न सकिँदैन; यसको लागि वस्तु तथा सेवाको पर्याप्त उत्पादन र वितरण प्रणालीको सुधार आवश्यक हुन्छ। यसरी, उपभोक्ताको क्रयशक्ति जोगाउँदै स्थिर अर्थतन्त्र निर्माण गरिन्छ।
उत्पादन (Production) लाई यस सिद्धान्तले विकासको मेरुदण्ड मानेको छ। “उत्पादन बढाऊ, राष्ट्र बचाऊ” भन्ने मूल मन्त्रका साथ कृषि आधुनिकीकरण, साना तथा मझौला उद्योग प्रवर्द्धन, र प्रविधिमा आधारित उत्पादन प्रणाली विकास गरिन्छ। स्थानीय स्रोत र सीपलाई उपयोग गर्दै उत्पादन वृद्धि गर्दा रोजगारी सिर्जना पनि स्वाभाविक रूपमा बढ्छ।
अनइम्प्लोयमेन्ट (बेरोजगारी) समस्यालाई समाधान गर्न श्रीजयसस सिद्धान्तले सीप विकास, उद्यमशीलता प्रवर्द्धन, र स्थानीय स्तरमा रोजगारी सिर्जनामा जोड दिन्छ। शिक्षा प्रणालीलाई बजारको आवश्यकतासँग जोडेर युवाहरूलाई रोजगारमुखी बनाइन्छ। साथै, स्वरोजगार कार्यक्रम र सहकारी मोडेलमार्फत आर्थिक आत्मनिर्भरता बढाइन्छ।
रेभेन्यु (राजस्व) संकलनलाई पारदर्शी, न्यायपूर्ण र प्रभावकारी बनाउने लक्ष्य राखिन्छ। कर प्रणालीलाई सरल र प्रगतिशील बनाउँदै कर छलि रोक्ने, करको दायरा विस्तार गर्ने, र डिजिटल प्रणालीमार्फत राजस्व संकलन सुधार गर्ने नीति अपनाइन्छ। संकलित राजस्वलाई शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार, र सामाजिक सुरक्षा क्षेत्रमा लगानी गरिन्छ, जसले दीर्घकालीन विकासलाई टेवा पुर्याउँछ।
क्यापिटल मार्केट (पूँजी बजार) लाई सुदृढ बनाउन श्रीजयसस सिद्धान्तले पारदर्शिता, नियमन, र जनविश्वासलाई प्राथमिकता दिन्छ। साना लगानीकर्तालाई संरक्षण गर्दै पूँजी बजारलाई उत्पादनमुखी क्षेत्रमा लगानी गर्न प्रोत्साहित गरिन्छ। यसले उद्योग र व्यवसाय विस्तारमा सहयोग पुर्याउँछ।
इकोनोमिक ग्रोथ रेट (आर्थिक वृद्धिदर) लाई मात्र लक्ष्य नबनाई “समावेशी वृद्धिदर” लाई प्राथमिकता दिइन्छ। यस अन्तर्गत विकासको लाभ समाजका सबै वर्गमा समान रूपमा पुग्ने सुनिश्चित गरिन्छ। ग्रामीण र शहरी क्षेत्रबीचको असमानता घटाउँदै सन्तुलित विकास गरिन्छ।
पर क्यापिटा इन्कम (प्रतिव्यक्ति आय) वृद्धि गर्न उत्पादन, रोजगारी, र उद्यमशीलता बढाइन्छ। जब नागरिकको आम्दानी बढ्छ, तब उनीहरूको जीवनस्तर सुधार हुन्छ, जसले समग्र अर्थतन्त्रलाई सकारात्मक चक्रमा लैजान्छ।
समग्रमा, श्रीजयससको सिद्धान्तले “के गर्ने?”, “किन गर्ने?” र “कसरी गर्ने?” भन्ने तीनवटै प्रश्नको स्पष्ट उत्तर दिन्छ। के गर्ने भनेको—उत्पादन वृद्धि, रोजगारी सिर्जना, र समावेशी विकास। किन गर्ने भनेको—जनताको जीवनस्तर सुधार र राष्ट्रको आत्मनिर्भरता सुनिश्चित गर्न। र कसरी गर्ने भनेको—नीतिगत सुधार, पारदर्शी शासन, प्रविधिको प्रयोग, र जनसहभागितामार्फत।
यसरी, श्रीजयसस सिद्धान्तले आर्थिक सूचकहरूलाई मात्र सुधार गर्ने होइन, ती सूचकहरूलाई जनजीवनसँग प्रत्यक्ष जोड्दै राष्ट्र विकासको एक समग्र, दिगो र न्यायपूर्ण परिकल्पना प्रस्तुत गर्दछ।
डा. गोपाल पौड्याल 'मण्डने'
---------------------------------------------
