राजा ज्ञानेन्द्रको यो भिडयो सन्देश सुने र चिन्तन, मनन गरे -
‘श्रीपेच र राजदण्ड’ बुझाएर राजकाजबाट बाहिरिएको... दायित्वबाट पलायन वा कमजोरीको अनुमोदन थिएन...‘हिजो देश नबनेकोमा चिन्ता थियो, आज देश नै नबच्ने हो कि भन्ने निराशा पैदा भएको छ।.."
सन्देशमा समयको चेतावनी र राज्यको दिशा, शासनको चरित्र, जनताको भरोसा र राष्ट्रको भविष्य– यी सबै विषयहरू आज प्रश्नचिन्हको घेराभित्र छन् भनिएकोछ। यस्तो संवेदनशील घडीमा राजा ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवले देशबासीकै नाममा बक्सेको सन्देश कुनै साधारण अभिव्यक्ति होइन, बरु यो राष्ट्रको चेतावनी हो, इतिहासको स्मरण हो र भविष्यप्रतिको जिम्मेवारीको आह्वान हो। उक्त सन्देशलाई भावनात्मक रूपमा मात्र होइन, तर्क, अनुभव र यथार्थको धरातलबाट समर्थन गर्नु आज प्रत्येक जिम्मेवार नेपालीको कर्तव्य बनेको छ।
गणतन्त्रको दुई दशक : उपलब्धि कि विफलता ?
२०६२/६३ को आन्दोलनपछि नेपालले गणतान्त्रिक यात्रा सुरु गर्यो। जनतामा ठूलो आशा थियो– भ्रष्टाचार अन्त्य हुनेछ, सुशासन आउनेछ, रोजगारी सिर्जना हुनेछ, शिक्षा र स्वास्थ्य सुलभ हुनेछ, राष्ट्रिय स्वाभिमान बलियो हुनेछ। तर आज दुई दशक नपुग्दै जनताले के पाए?
– संस्थागत भ्रष्टाचार
– राजनीतिक अस्थिरता
– विदेशी शक्तिको हस्तक्षेप
– बेरोजगारी र युवा पलायन
– कमजोर अर्थतन्त्र
– विघटित राष्ट्रिय एकता
यी सबै यथार्थलाई नजरअन्दाज गरेर “सबै ठीक छ” भन्नु आत्मप्रवञ्चना मात्र हो। राजा ज्ञानेन्द्रको सन्देश यही यथार्थको कठोर चित्रण हो, जसलाई नकार्न सकिँदैन।
राजा ज्ञानेन्द्र : सत्ता होइन, राष्ट्रको पक्षमा
राजा ज्ञानेन्द्रको व्यक्तित्वलाई लिएर अनेक आलोचना भए, तर एउटा तथ्य निर्विवाद छ– उनले कहिल्यै राष्ट्रको अखण्डता, सार्वभौमिकता र राष्ट्रिय हितसँग सम्झौता गरेनन्।
उनको आजको सन्देश कुनै सत्ता फिर्ताको लोभबाट प्रेरित देखिँदैन। न त्यहाँ धम्की छ, न प्रतिशोध। बरु त्यो सन्देशमा देखिन्छ–
– पीडा
– चिन्ता
– चेतावनी
– र समाधानको संकेत
यो सन्देश सत्ता चाहने नेताको होइन, देश बाँचोस् भन्ने राष्ट्रवादीको हो।
राजनीतिक दलहरूको असफलता : जनताले बुझिसके
आज जनताको भरोसा राजनीतिक दलहरूप्रति लगभग समाप्त भएको छ।
– चुनाव आउँदा सपना
– चुनावपछि मौनता
– सत्ता हुँदा लुट
– सत्ता बाहिर हुँदा आन्दोलन
राजनीति सेवा होइन, पेशा बनिसकेको छ। राज्य संयन्त्र पार्टीकरणको सिकार भएको छ। अदालत, विश्वविद्यालय, सुरक्षा निकाय– सबैमा राजनीतिक भागबण्डा छ। राजा ग्यानेन्द्रको सन्देशले यही रोगको निदान खोज्न आग्रह गरेको छ।
राष्ट्रिय एकताको प्रश्न
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश हो। यस्तो देशलाई बाँधेर राख्ने तत्व सधैं बलियो राष्ट्रभाव हुनुपर्छ। तर आज जात, क्षेत्र, धर्म र वर्गको नाममा समाज टुक्रिँदै गएको छ।
राजसंस्था हुँदा राजा कुनै जात वा पार्टीको प्रतिनिधि होइन, सम्पूर्ण राष्ट्रको साझा प्रतीक थियो। राजा ग्यानेन्द्रको सन्देशले यही साझा भावनालाई पुनः स्मरण गराएको छ– “राष्ट्र सबैभन्दा माथि हो।”
विदेशी हस्तक्षेप र कमजोर राज्य
आज नेपाल निर्णय गर्नुभन्दा पहिले विदेशी दूतावासको प्रतिक्रिया हेर्छ।
– विकास परियोजनामा विदेशी सर्त
– नीति निर्माणमा विदेशी दबाब
– राष्ट्रिय मुद्दामा मौनता
यो अवस्था कुनै स्वाभिमानी राष्ट्रका लागि लाजमर्दो हो। राजा ग्यानेन्द्रको सन्देशले परोक्ष रूपमा यही प्रश्न उठाएको छ– “के हामी साँच्चै स्वतन्त्र छौँ?”
युवा पलायन : राष्ट्रको रक्तस्राव
देशका युवाहरू विदेशमा श्रम बेच्न बाध्य छन्। गाउँ रित्तिँदै छन्। खेत बाँझो छन्। शिक्षा हासिल गरेपछि भविष्य देखिँदैन।
राजा ग्यानेन्द्रको सन्देशले युवालाई दोष दिएको छैन, राज्यलाई प्रश्न गरेको छ। किन आफ्नै देशमा युवाले भविष्य देख्न सकेनन्?
राजसंस्थाको विकल्प के थियो ?
राजसंस्था हटाउँदा के राखियो?
– स्थिरता हटाएर अस्थिरता
– मर्यादा हटाएर अराजकता
– उत्तरदायित्व हटाएर लुट
राजसंस्था पूर्ण समाधान थियो भन्ने दाबी गर्न सकिँदैन, तर आजको अवस्था हेर्दा यो स्पष्ट छ– गणतन्त्रले वाचा गरेको विकल्प दिन सकेन।
राजा ग्यानेन्द्रको सन्देश : पुनर्विचारको आह्वान
यो सन्देश विद्रोहको घोषणा होइन। यो संविधान च्यात्ने धम्की होइन। यो लोकतन्त्र विरोधी घोषणापत्र पनि होइन।
यो सन्देश हो–
– आत्ममूल्याङ्कन गरौँ
– गल्ती स्वीकार गरौँ
– राष्ट्रलाई केन्द्रमा राखौँ
यही कारणले यो सन्देश समर्थनयोग्य छ, आवश्यक छ र समयसापेक्ष छ।
निष्कर्ष : इतिहासले फेरि ढोका ढकढक्याउँदैछ
इतिहास सधैं एकैचोटि ढोका ढकढक्याउँदैन। तर जब ढकढक्याउँछ, सुन्न नसक्ने राष्ट्रहरू पछुताउँछन्।
राजा ग्यानेन्द्रको आजको सन्देश त्यही ढकढक्याहट हो। यसलाई उपेक्षा गर्नु भनेको भविष्यलाई अन्धकारतर्फ धकेल्नु हो।
अब प्रश्न राजा फर्कने कि नफर्कने होइन। प्रश्न हो–
राष्ट्र जोगाउने कि नजोगाउने?
भविष्य बनाउने कि भत्काउने?
राजा ग्यानेन्द्रको सन्देशले कम्तीमा हामीलाई सोच्न बाध्य बनाएको छ। र सोच्न बाध्य पार्ने सन्देश सधैं समर्थन योग्य हुन्छ। नेपाल आज केवल असफल राज्य होइन, आफ्नै नागरिकलाई पराइ बनाएको निर्दयी सत्ता संरचना बनेको छ। देशभित्र बसेका नेपाली गरिबी, अन्याय र अपमानसँग लडिरहेका छन् भने देशबाहिर रहेका एक करोडभन्दा बढी नेपाली पहिचान, अधिकार र सम्मानको युद्ध लडिरहेका छन्। यस्तो ऐतिहासिक अन्यायको घडीमा राजा ग्यानेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवले देशबासीकै नाममा बक्सेको सन्देश कुनै सामान्य मन्तव्य होइन—यो त राष्ट्रको अन्तरात्माबाट निस्किएको गर्जन हो।
यो सन्देश समर्थन गर्नु आज कुनै राजावादी हुनुको प्रश्न होइन। यो त नेपाली हुनुको अन्तिम जिम्मेवारी हो।
प्रवासी नेपाली : राज्यले निर्वासित गरेको नागरिक
आज एक करोडभन्दा बढी नेपाली विदेशमा छन्।
के उनीहरू रहरले गएका हुन्? के उनीहरूले देश छोड्न चाहेका थिए?
होइन।
उनीहरूलाई राज्यले धकेलेको हो, दलहरूले बेचेको हो, व्यवस्थाले लात हानेको हो। र त्यही राज्य, त्यही दल, त्यही व्यवस्था आज उनीहरूलाई भन्छ—
“तिमीहरू पूर्ण नेपाली होइनौ।”
राजा ग्यानेन्द्रको सन्देशले यही ऐतिहासिक अन्यायको जरो समातेको छ। विदेशमा बस्ने नेपालीहरूको नागरिकताको निरन्तरता को विषय स्पष्ट रूपमा उठाएर उनले पहिलोपटक राज्यको मौन अपराधलाई सार्वजनिक रूपमा चुनौती दिएका छन्। यो साहस कुनै पनि गणतान्त्रिक नेताले कहिल्यै देखाएन। रेमिटेन्समा रमाउने, रगतमा आँखा चिम्लिने शासकहरू आज नेपालको अर्थतन्त्र केमा टिकेको छ? स्पष्ट उत्तर छ— प्रवासी नेपालीको रगत र पसिनामा।
रेमिटेन्स बिना
– बैंक बन्द हुन्छ
– बजार सुन्निन्छ
– सरकारको श्वास रोकिन्छ
तर त्यही प्रवासीलाई
– मतदान अधिकार छैन
– नीति निर्माणमा आवाज छैन
– नागरिकताको पूर्ण सम्मान छैन
दलहरूले नेपाली बेचेर ल्याएको पैसामा सत्ता चलाए,
विदेशी सामु घुँडा टेकेर कुर्सी जोगाए,
र आज राष्ट्रवादको नाटक देखाइरहेका छन्।
राजा ग्यानेन्द्रको सन्देशले यही दोगलोपनमाथि प्रहार गरेको छ। दलहरूले नेपाली बेचेर कमाएको रेमिटेन्समा मोज गर्दा उनलाई पनि चित्त दुखेको रहेछ—किनकि राजा अझै नेपालीको पक्षमा छन्, दलहरू जस्तो दलाल बनेका छैनन्। आफ्नै सन्तानलाई पराइ, विदेशीलाई खुला नागरिकता आजको राज्य नीति हेर्दा रगत उम्लिन्छ। आफ्नै नेपाली—
– शंकाको दृष्टिले हेरिन्छ
– अधिकारमा कन्जुस्याइँ गरिन्छ
विदेशी—
– राजनीतिक स्वार्थका लागि
– खुल्लमखुल्ला नागरिकता पाउँछन्
यो नीति होइन, राष्ट्रघात हो। यो कमजोरी होइन, जानाजानी गरिएको अपराध हो। राजा ज्ञानेन्द्रको सन्देशले यही राष्ट्रघातलाई चिर्दै प्रश्न गर्छ—
“नेपाली हुनु अपराध कहिलेदेखि भयो?”
राजा र प्रवासी : एउटै पीडाको ऐतिहासिक सम्बन्ध
राजालाई सत्ता खोसियो।
प्रवासीलाई अधिकार खोसियो।
राजालाई देशबाट मानसिक रूपमा निकालियो।
प्रवासीलाई भौतिक रूपमा। सायद यही कारण हो—राजा ग्यानेन्द्रको सन्देश प्रवासी नेपालीको मुटुमा ठोक्किन्छ। यो सन्देश कुनै सिंहासनको लोभ होइन, अपमानित राष्ट्रको पुकार हो।
अब प्रश्न व्यवस्था होइन, अस्तित्वको हो
आज प्रश्न गणतन्त्र कि राजतन्त्र होइन।
आज प्रश्न हो— नेपाल बाँच्ने कि समाप्त हुने? दलहरूले प्रमाणित गरिसके—
– उनीहरू राष्ट्र चलाउन अयोग्य छन्
– उनीहरू जनताको होइन, विदेशीको सेवक हुन्
अब फेरि प्रयोग गर्ने समय छैन।
अब फेरि धोका खाने余स छैन।
अब निष्कर्ष स्पष्ट छ
त्यसैले, अब आधा कुरा होइन, पूर्ण सत्य बोल्नुपर्छ।
अब राजा फिर्ता ल्याउनुपर्छ। अब राष्ट्रको साझा प्रतीक पुनःस्थापित गर्नुपर्छ। अब इतिहाससँग डराएर होइन, इतिहासको काँध समातेर अघि बढ्नुपर्छ।
पृथ्वी जयन्तिको दिन
श्रीपेच फिर्ता गर्नु पर्छ।
यो कुनै भावनात्मक नारा होइन—
यो राष्ट्रिय पुनर्जागरणको औपचारिक घोषणा हो।
दीपावलीको तयारी गरौँ देशभित्र र विदेशमा बस्ने सम्पूर्ण नेपालीहरूलाई आह्वान—
अब निराशाको अन्धकार होइन, आशाको दीप बाल्ने समय आएको छ। स्वदेश तथा विदेशमा बस्ने नेपालीहरूले दीपावलीको तयारी गरौँ। यो दीप केवल बत्तीको होइन,राष्ट्रको पुनर्जन्मको दीप हो इतिहासले फेरि ढोका ढकढक्याएको छ। यसपटक ढोका प्रवास, पीडा र चेतनाले बजाइरहेको छ।अब ढोका खोल्ने कि
फेरि पुस्तौँपुस्तासम्म पछुताउने—निर्णय अब हाम्रो हो।
डा. गोपाल पौड्याल 'मण्डने'
